Бала өміріндегі ертегінің рөлі

Бала өміріндегі ертегінің рөлі

          Ертегі – бала тәрбиесіндегі ең көне әрі ең тиімді құралдардың бірі. Халық ауыз әдебиетінің бұл жанры арқылы бала қоршаған ортаны танып, жақсылық пен жамандықты ажыратуды үйренеді. Ертегі баланың тілін дамытып қана қоймай, оның ойлау қабілетіне, қиялына, эмоциялық сезіміне, мінез-құлқына да әсер етеді. Мектеп жасына дейінгі кезеңде ертегі тыңдау мен айту баланың танымдық белсенділігін арттырып, рухани дүниесін байытады.

Қазіргі таңда ертегілер тек тәрбиелік құрал ретінде ғана емес, психологиялық және логопедиялық жұмыстарда да кеңінен қолданылуда. Соның ішінде ертегі терапиясы мен артикулярлық ертегілер балалардың сөйлеу тілін дамытуда ерекше маңызға ие.

Баланың ақыл-ой дамуындағы танымдық ертегілердің рөлі

          Танымдық ертегілер – баланың ойлау қабілетін, есте сақтауын, зейінін және қиялын дамытатын ерекше жанр. Мұндай ертегілер арқылы бала табиғат құбылыстарын, жануарлар әлемін, адамдар арасындағы қарым-қатынасты түсінеді.

Ертегі тыңдаған бала:

• оқиғаны есте сақтауға; 
• кейіпкерлерді салыстыруға; 
• жақсы мен жаманды ажыратуға; 
• себеп-салдарлық байланысты түсінуге; 
• өз ойын еркін жеткізуге үйренеді. 

          Мысалы, «Мақта қыз бен мысық», «Бауырсақ», «Үйшік» сияқты ертегілер балалардың есте сақтау қабілетін арттырып, логикалық ойлауын дамытады. Кейіпкерлердің әрекеттерін талдау барысында бала дұрыс шешім қабылдауға үйренеді.

          Танымдық ертегілердің тағы бір маңызды ерекшелігі – баланың сөздік қорын байытуы. Ертегі тыңдау кезінде бала жаңа сөздерді естиді, олардың мағынасын түсінеді және күнделікті сөйлеуде қолдана бастайды. Сонымен қатар, ертегіні мазмұндау барысында баланың байланыстырып сөйлеу дағдысы қалыптасады.

          Баланың қиялы мен шығармашылығы да ертегі арқылы дамиды. Ол өзін ертегі кейіпкерлерінің орнына қойып, түрлі жағдайларды елестетеді. Бұл баланың шығармашылық қабілетінің дамуына ықпал етеді.

Ертегі терапиясы

          Ертегі терапиясы – баланың ішкі жан дүниесіне әсер ететін психологиялық әдіс. Бұл әдіс арқылы баланың қорқынышы, уайымы, сенімсіздігі азайып, эмоционалдық жағдайы жақсарады.

Мектеп жасына дейінгі балалар өз сезімдерін толық жеткізе алмайды. Сондықтан олар өз эмоцияларын көбіне ойын мен ертегі арқылы білдіреді. Ертегі терапиясы барысында бала кейіпкерлердің іс-әрекетін бақылап, өзін солармен салыстырады. Нәтижесінде өз мәселесін түсінуге және шешуге талпынады.

Ертегі терапиясының негізгі міндеттері:

• баланың психологиялық жай-күйін жақсарту; 
• қорқынышты жеңуге көмектесу; 
• өзіне деген сенімділікті арттыру; 
• қарым-қатынас мәдениетін қалыптастыру; 
• эмоцияны дұрыс жеткізуге үйрету. 

Мысалы, қараңғыдан қорқатын балаға батырлық туралы ертегілер айту тиімді. Ал достық туралы ертегілер балалардың бір-біріне қамқор болуына тәрбиелейді.

Ертегі терапиясында:

• ертегіні тыңдау; 
• сурет салу; 
• сахналау; 
• рөлдік ойындар ұйымдастыру кеңінен қолданылады. 

Бұл жұмыстар баланың еркін сөйлеуіне, өзін ашық ұстауына көмектеседі. Сонымен қатар, балада жағымды мінез-құлық қалыптасады.

Артикулярлық ертегілер – үйдегі логопед

Қазіргі кезде көптеген балаларда дыбысты дұрыс айтпау, сөйлеу кемшіліктері кездеседі. Осындай жағдайда артикулярлық ертегілердің маңызы зор. Артикулярлық ертегілер – тіл, ерін, жақ бұлшықеттерін жаттықтыруға арналған қызықты логопедиялық жаттығулар.

Балалар жаттығуды жай орындағаннан гөрі, ертегі түрінде қызығушылықпен қабылдайды. Мысалы, «Тіл орманға серуенге шықты», «Көңілді тіл» сияқты ертегілер арқылы бала түрлі артикуляциялық қимылдарды орындайды.

Артикулярлық ертегілердің пайдасы:

• сөйлеу мүшелерін дамытады; 
• дыбыстарды дұрыс айтуға үйретеді; 
• тілдің икемділігін арттырады; 
• тыныс алуын қалыптастырады; 
• баланың сөйлеуге қызығушылығын арттырады. 

Үй жағдайында ата-аналар балалармен күнделікті 5–10 минут артикуляциялық жаттығулар жасай алады. Мысалы:

• «Ат шабады» – тілді таңдайға соғу; 
• «Сағат» – тілді оңға-солға қозғалту; 
• «Тәтті тосап» – ерінді жалау; 
• «Кесе» – тілді кесе пішініне келтіру. 

Бұл жаттығулар ертегімен байланыстырылып айтылғанда бала тез қабылдайды әрі жалықпайды.

Ата-ананың жылы қарым-қатынасы мен қолдауы баланың сөйлеу тілінің дамуына үлкен әсер етеді. Сондықтан артикулярлық ертегілерді үйде жүйелі түрде қолдану тиімді нәтиже береді.

Қорытынды

Ертегі – баланың жан-жақты дамуына ықпал ететін маңызды құрал. Ол баланың ақыл-ойын дамытып, сөздік қорын байытады, қиялын ұштайды және адамгершілік қасиеттерін қалыптастырады. Танымдық ертегілер арқылы бала қоршаған ортаны таныса, ертегі терапиясы оның эмоционалдық жағдайын жақсартады. Ал артикулярлық ертегілер сөйлеу тілін дамытуда ерекше рөл атқарады.

Сондықтан балабақшада да, үй жағдайында да ертегіні тиімді пайдалану – бала тәрбиесіндегі маңызды бағыттардың бірі. Ертегі арқылы тәрбиеленген бала мейірімді, ізденімпаз, тіл байлығы дамыған тұлға болып қалыптасады.